Geboortetradities in Nederland, Duitsland en Frankrijk: muisjes, ooievaars en dragees

Bij ons krijgt de kraamvisite beschuit met muisjes, en bij een Franse doop deelt de peetoom of peettante vaak dragees uit, met suiker omhulde amandelen. In Duitsland hebben sommige districten gezinnen een fruitboom gegeven om voor hun pasgeboren kind te planten. En het verhaal van de ooievaar die de baby brengt, is waarschijnlijk uit een Duits volksverhaal naar Nederland overgewaaid.

Waarom eten we beschuit met muisjes bij een geboorte?

Beschuit met muisjes is een beschuit met boter en daarop muisjes: anijszaadjes met een laagje suiker. De Nederlandse Wikipedia vat het gebruik samen in één zin: het wordt in Nederland speciaal gegeten wanneer er een baby is geboren. Wie op kraamvisite komt, krijgt het.

Ineke Strouken, toen directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur, vertelde in 2007 aan NRC dat de traditie waarschijnlijk in de zeventiende eeuw is ontstaan. De kraamvrouw kreeg kraamanijs, geplette anijszaadjes, om aan te sterken, en ook de kraamvisite werd getrakteerd. In de achttiende eeuw, vervolgt het artikel, begon men de zaadjes te versuikeren. Met zijn steeltje lijkt het zaadje op een muisje.

Beschuit en muisjes werden pas later een vast duo. Rond 1920 was de combinatie nog geen traditie, volgens hetzelfde artikel; ze werd populair na 1938, toen De Ruijter bij de geboorte van prinses Beatrix een reuzenblik oranje muisjes aanbood. Volgens Wikipedia ging dat blik naar Paleis Soestdijk, en zijn oranje muisjes sindsdien een traditie bij de geboorte van een prins of prinses van Oranje, dan tijdelijk te koop in de supermarkt.

Beschuit met muisjes werd pas na 1938 een landelijk geboortegebruik, toen De Ruijter voor prinses Beatrix een reuzenblik oranje muisjes naar het paleis bracht.

De Ruijter maakte roze-witte muisjes vanaf 1860 industrieel. De blauwe voor een jongen kwamen er pas in 1994, schrijft het historisch tijdschrift IsGeschiedenis. In 2010 vertelde de marketingmanager van De Ruijter aan de NOS dat er jaarlijks 60 miljoen beschuiten met muisjes worden gegeten, ongeveer eerlijk verdeeld over roze en blauw. Strouken zei op haar beurt dat het gebruik in 2002 op nummer 2 stond in een top 10 van rituelen, vlak onder Sinterklaas.

Waarom brengt de ooievaar de baby?

In de Duitse folklore brengt de ooievaar (Klapperstorch) baby's die hij in grotten, vijvers of moerassen heeft gevonden in een mand naar de ouders, of laat hij ze door de schoorsteen vallen, zo vertelt het Duitse Wikipedia-artikel over de ooievaar. Het Natuurmuseum Brabant schrijft dat men tegen de negentiende eeuw geloofde dat de ooievaar de hele baby meebracht en die via de schoorsteen naar binnen liet vallen of aan de moeder gaf, en dat de band tussen ooievaar, geboorte en geluk nog steeds terugkomt op geboorteaankondigingen.

In Nederland bestond het verhaal al in de achttiende eeuw, maar het werd pas in de twintigste eeuw echt populair, volgens IsGeschiedenis. Het tijdschrift denkt dat het waarschijnlijk uit Duitsland is overgewaaid, en dat de geboorte van de latere koningin Juliana in 1909 het nog populairder maakte. Het noemt ook de ooievaar in de tuin als een van de gebruiken die bij een geboorte horen.

Waarom planten sommige Duitse gezinnen een boom voor hun baby?

Een boom planten voor een pasgeboren kind is een oud gebruik, en sommige Duitse districten hebben de afgelopen jaren de boom betaald. Het district Bamberg in Beieren bood elke baby die er vanaf september 2019 werd geboren een fruitboom aan, meldde de regionale nieuwssite inFranken.de in 2020: gezinnen konden kiezen uit 14 soorten, waaronder appels, peren, zoete kersen, mirabellen en pruimen. Volgens het artikel is de actie een voortzetting van het traditierijke gebruik dat ouders een boom planten voor hun kind.

Het district Recklinghausen in Noordrijn-Westfalen had in 2024 een vergelijkbare regeling. Volgens de folder van dat jaar gaf de Landrat, het hoofd van het district, elk kind dat dat jaar werd geboren een "Vestisches Geburtsbäumchen", een geboorteboompje in een van de oude, regionale fruitrassen.

Waarom worden er dragees uitgedeeld bij een Franse doop?

Een dragee is een amandel met een dun laagje suiker, vaak verbonden met de stad Verdun, en wordt traditioneel aangeboden bij dopen, bruiloften en communies, zo staat in de Franse Wikipedia. De katholieke kerk in Frankrijk legt in haar eigen uitleg over de doop uit dat de parrain of de marraine, de peetoom of peettante, vaak dragees aanbiedt, een traditie die teruggaat tot rond de tiende eeuw.

Ook de achtergrond staat erbij. De amandel is een vrucht in een schaal, een symbool van vruchtbaarheid en leven, en oorspronkelijk gooide de peetoom handenvol hazelnoten en amandelen bij het verlaten van de kerk. Later namen dragees hun plaats in. De pagina noemt het een ritueel waarmee het kind in de gemeenschap werd opgenomen, en zegt dat het gebruik nog altijd het feestelijke van een doop markeert.

Hoe zijn het geboortekaartje en de Franse faire-part ontstaan?

Vanaf de jaren vijftig verstuurden steeds meer mensen in Nederland een geboortekaartje in plaats van de geboortebrieven die toen al gebruikelijk waren, schrijft IsGeschiedenis, vaak met een kool of een ooievaar erop.

In Frankrijk heet het kaartje de faire-part de naissance. Het woordenboek Larousse omschrijft een faire-part als een gedrukte brief die een belangrijke familiegebeurtenis aankondigt: een overlijden, een geboorte of een huwelijk. Volgens de Franse Wikipedia is de geboorteversie een klein kaartje dat traditioneel door de ouders wordt verstuurd, en dat familie en vrienden in de weken, of zelfs maanden, na de geboorte ontvangen. De twee vaste onderdelen zijn de voornaam van de baby en de geboortedatum.

Land	Gebruik	Wat er gebeurt	Datering in onze bronnen
Nederland	Beschuit met muisjes	De kraamvisite eet beschuit met versuikerde anijszaadjes	Landelijk gebruik na 1938
Nederland, Duitsland	De ooievaar	Volgens de folklore brengt de ooievaar de baby	In Nederland populair in de 20e eeuw
Duitsland	Geboorteboom	Er wordt een boom geplant voor de baby; sommige districten hebben hem betaald	Bamberg vanaf 2019, Recklinghausen in 2024
Frankrijk	Dragees	De peetoom of peettante biedt bij de doop vaak versuikerde amandelen aan	Rond de 10e eeuw
Nederland	Geboortekaartje	Een gedrukt kaartje, vaak met een ooievaar of een kool	Verspreid vanaf de jaren vijftig
Frankrijk	Faire-part de naissance	Een klein kaartje van de ouders, ontvangen weken of maanden na de geboorte	Niet gedateerd

Welk aandenken past bij deze gebruiken?

De muisjes worden opgegeten en de dragees uitgedeeld; het kaartje is het gebruik dat je kunt bewaren. Onze geboortekaartjes zijn er als gevouwen A5-kaarten of platte A6-kaarten, elk met een eigen envelop, en elk ontwerp is er ook als ingelijste poster of op canvas. Zoek je nog de juiste woorden, dan geeft onze gids over de tekst op een geboortekaartje voorbeelden, en de geboortebloem van elke maand geeft het kaartje iets van het seizoen.

Ben je er klaar voor, ontwerp dan je geboortekaartjes met de naam en geboortedatum van je baby.